श्री गणेश पूजन आणि २१ पत्री याची माहिती

 श्री गणेश पूजन आणि २१ पत्री याची माहिती 

U

१. मधुमालती / मोगरा

मधुमालती म्हणजे मालती किंवा चमेली (शास्त्रीय Ta-Jasminum sandac/Grandiflorum). ही पत्री प्रामुख्याने मुखरोगांवर उपयुक्त वनस्पती आहे. 

*२. भृंगराज / माका

भृंगराजपत्र अर्थात माक्याची पाने (Eclipta Alba) माक्याचा महत्त्वाचा उपयोग म्हणजे 'केश्य गुणधर्म'. केसांची वाढ आणि रंग या दोन्ही पातळ्यांवर तो उपयोगी ठरतो. 

३. बिल्व / बेल

 बेलाची पाने (Aegle Marmelos). बिल्व या नावाने ओळखली जाणारी ही वनस्पती आतडय़ाच्या आजारांवरील एक उत्तम औषध आहे. बेलाची तयार औषधे : बिल्वादी चूर्ण, बिल्वावलेह, बेल-मुरांबा, इत्यादी. दूर्वा (Cynodon Dectylon). गणपती हे तेज (उष्ण) तत्त्वप्रधान दैवत आहे आणि उष्णतेचे शमन करणारी एक प्रमुख वनस्पती म्हणजे दूर्वा आयुर्वेदात वर्णिलेल्या पित्तशामक वनस्पतींमध्ये दूर्वा हे एक आद्य औषध आहे. 

५. बदर / बोर

बदरीपत्र म्हणजे बोरीची पाने (Zizyphus jujuba /Vulgaris) बोराच्या बीचे चूर्ण पाण्याबरोबर घेतल्यास सारखी खा-खा होण्याचा आजार कमी होतो. बोराच्या पानांची चटणी तांदुळाच्या कांजीबरोबर घेतल्यास माणसाचा लठ्ठपणा कमी होतो.

 ६. धत्तूर / थोत्रा

 धत्तूरपत्र म्हणजे धोत्र्याची पाने (Datura metale/ Stramonium) हे श्वसनविकारावरील एक प्रभावी औषध आहे. परंतु धोत्र्याचा विषारी गुण योग्य पर्याप्त मात्रेमध्ये वापरल्यासच औषधासारखा उपयोगी पडतो ; अन्यथा घातक होऊ शकतो. 

७. सुरसा / तुळस

 तुळशीची पाने (Ocimum Sanctum), तुळशीचा सर्वप्रसिद्ध गुणधर्म म्हणजे तुळस ही सर्दी-कफ तापावरचे प्रभावी औषध आहे. पावसाळ्याच्या दिवसात तर घरामध्ये तुळस असायलाच हवी, इतकी तुळस त्या दिवसांमधील विविध आजारांवर उपयुक्त आहे. गजकर्ण (रिंगवर्म) या त्वचाविकारावर तुळशीचा रस लावल्यास फायदा होतो. 

८. शम शमीची पाने (Prosopis Spicigera)

 शमी हा शब्द "शमयति रोगान् इति म्हणजे रोगांचे शमन करणारी ती शमी असा तयार झालेला आहे. 

९. अपामार्ग / आघाडा

 अपामार्ग म्हणजे आघाडा (Achyranthus Aspera) आघाडय़ाचा क्षार हा अर्श, मूत्राशमरी यांत उपयुक्त आहे. याच्या बियांची खीर भस्मक सारख्या आजारांत वापरतात. आघाडय़ाचे बरेचसे गुणधर्म है स्त्रियांसाठी स्त्रीरोगांवर, विशेष उपयुक्त असे आहेत. 

 १०. बृहती / डोरली

 बृहतीपत्रे म्हणजे डोरलीची पाने (Solanum Indicum). खोकला आणि दम्या सारख्या आजारांत हे औषध उपयुक्त आहे. पावसाळ्यात येणाऱ्या रानभाज्यांत याची भाजी येते. 

११. करवीर / कण्हेर

 करवीर म्हणजे कण्हेर (Nerium Odorum). अर्धांगवात, पक्षाघात यासारख्या गंभीर आजारांमध्ये कण्हेर वापरतात. (हिचा उपयोग तारतम्याने करतात, कारण कण्हेरीच्या विषबाधेने हृदय व श्वसनक्रिया बंद पडून आकडी येऊन तोंड वेडेवाकडे होते.) 

१२. अर्क / रुई

 अर्कपत्रे म्हणजे रुईची पाने. (Calotropis procera.) रुई उत्तम कफनाशक औषध आहे. एकंदरच शरीरातील विविध ग्रंथींना उत्तेजना देऊन त्यांचे कार्य सुधारणारे आणि पर्यायाने शरीराचा चयापचय निरोगी करणारे असे हे औषध आहे. (वि) द्रव्य असल्याने जपून वापरावे). 

१३. अर्जुन

 अर्जुनपत्रे (Terminallia Arjuna). अर्जुन हा वृक्ष त्याच्या हृदयपोषक गुणधर्माबद्दल प्रसिद्ध आहे. 'अर्जुनारिष्ट' हे हृदयावरील औषध प्रसिद्ध आहेच. हाडांच्या fracture मध्ये गुणकारी अर्जुनामध्ये मुबलक प्रमाणात असणाऱ्या नैसर्गिक कैल्शिअममुळे अर्जुनाच्या सेवनाने हाडे मजबूत होतात. 

१४. विष्णुक्रान्ता

 विष्णुक्रान्ता म्हणजे शंखपुष्पी (Evolvulus Alsinoides) बुद्धि-स्मृतिवर्धक म्हणून सुप्रसिद्ध असणारी ही वनस्पती बुद्धीवर आलेले मांद्याचे विघ्न दूर करते. 

१५. दाडीम / डाळिंब

 दाडिमपत्रे अर्थात डाळिंबाची पाने (Punica Granatum). चवीला आंबट असूनही पित्तशामक असलेल्या निवडक फळांमध्ये आवळ्याबरोबर डाळिंबाचा समावेश होतो. डाळिंब आतडय़ाच्या रोगांवरचे गुणकारी औषध आहे. मुळाची साल कृमिघ्न आहे; विशेषत टेपवर्मचा (चपटय़ा कृर्मी) त्रास याने नाहीसा होतो. उपलब्ध औषधे दाडिमावलेह, दाडिमाष्टक चूर्ण, लहान मुलांना होणाऱ्या जंत, जुलाब यांसारख्या आजारांमधील डाळिंबाची उपयुक्तता सर्वमान्य आहे. 

१६. देवदार

 आयुर्वेदातील अनेक रोगांवरील औषधी प्रयोगांमध्ये देवदाराचा (Cedrus Deodora) समावेश आहे. देवदाराच्या झाडाला सुरदारू असेसुद्धा म्हटले जाते. 

१७. मरवा

 मरुपत्र म्हणजे मरव्याची पाने (Marjoram Origanum), मरवा अतिशय आल्हाददायक सुगंधी असतो. शरीराच्या कार्यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावणारे हार्मोन्स तयार करणाऱ्या सर्व अंतस्रावी ग्रंथींची राणी समजल्या जाणाऱ्या पियूषिका ग्रंथीला उत्तेजना देण्याचा नैसर्गिक सुगंधाहून दुसरा सोपा उपाय नाही, असे आयुर्वेद म्हणतो.

 १८. अश्वत्थ / पिंपळ

अश्वत्थ पत्रे अर्थात पिंपळाची पाने (Phycus Religiosa). पिंपळ हा भारतातील अतिशय प्राचीन असा वृक्ष आहे; ज्याचे संदर्भ आयुर्वेदच नव्हे तर ऋग्वेदामध्येही सापडतात. संपूर्ण समाजाच्या आरोग्याची काळजी घेणाऱ्या पिंपळासारख्या वृक्षांची लागवड आणि जतन करण्याची आठवण गणेशपूजनाच्या निमित्ताने करून देण्यात आलेली आहे. 

१९. जातिपत्र / जाई

 जातिपत्रे अर्थात जाईची पाने (Jasminum Oriculatum). जाई व्रणरोपक आहे. एखादा बरा न होणारा व्रण (जखम) जाईच्या पानांच्या काढय़ाने धुऊन, त्या जखमेवर ठेचलेली पाने लावली असता जखम बरी होते. 

२०. केतकी /केवडा 

केवडयाची पाने (Pandanus odoratissimus), केवडयाच्या फुलाच्या रसामध्ये तयार केलेले तूप सेवन केल्यास ते मूत्रविकारावर उपयोगी पडते. दीर्घकालीन डोकेदुखीमध्ये किंवा इतर शिरारोगांमध्ये केवडय़ाचा लेप लावला जातो. 

२१. अगस्ती / हादगा

 अगस्तीची म्हणजेच हादग्याची पाने (Sesbania Grandiflors). प्राचीन ग्रंथांमध्ये नेत्रविकारांवर अगस्तीचे प्रयोग सापडतात. जीवनसत्त्व 'अ' हे दृष्टीला पोषक असतेत्या जीवनसत्त्वाचे वनस्पतिज रूप अर्थात बीटाकॅरोटिन हे तत्त्व अगस्तीच्या पानांमध्ये ४५००० यूजी- एवढय़ा प्रचंड प्रमाणात म्हणजे गाजरापेक्षा कितीतरी जास्त प्रमाणात असतात.